Η Εφημερίδα -Φωνή των Έφηβων Προσφύγων

Ξεκίνησε από την ιδέα μιας ομάδας κοριτσιών και σήμερα είναι μια πολυσυλλεκτική φωνή που μιλά για όλα όσα απασχολούν τους εφήβους. Τα Αποδημητικά Πουλιά, η εφημερίδα του Δικτύου για τα Δικαιώματα του Παιδιού, είναι μια ιστορία ενδυνάμωσης που μας γεμίζει αισιοδοξία

To γράψιμο μπορεί αληθινά να αλλάξει την ζωή σου. Το περιγράφει πολύ γλαφυρά η Μαχμπούμπε Εμπραχίμι στο site της εφημερίδας Αποδημητικά Πουλιά. Μια εφημερίδα που στα τεσσεράμισι χρόνια της κυκλοφορίας της έχει καταφέρει ακριβώς αυτό. Να αλλάξει την ζωή των εφήβων και των νέων που την εκδίδουν. Μια εφημερίδα φτιαγμένη εξ’ ολοκλήρου από αυτούς , η οποία εκφράζει την αυθεντική φωνή τους. Μια πολυσυλλεκτική φωνή κοριτσιών και αγοριών προσφύγων, μεταναστών και Ελλήνων. Η σημερινή κατάσταση στο Αφγανιστάν, η ζωή στο camp του Σχιστού, οι χρωματιστοί τοίχοι σε έναν ξενώνα ασυνόδευτων παιδιών προσφύγων αλλά και η κατάθλιψη, ο θυμός, η νοσταλγία για την οικογένεια και την πατρίδα αλλά και η pop μουσική, μια ανερχόμενη Αφγανή σχεδιάστρια, η ζωή στην πόλη, το φαγητό και η χαρά της δημιουργίας είναι μερικά από τα θέματα που παρουσιάζονται στην εφημερίδα που στην έντυπη μορφή της κυκλοφορεί ως ένθετο στην Εφημερίδα των Συντακτών.

Η ιδέα γεννήθηκε από μια ομάδα κοριτσιών από το Αφγανιστάν στο Κέντρο Φιλοξενίας Προσφύγων Σχιστού το 2016, στην καρδιά του προσφυγικού. Τα κορίτσια αυτά όλο και πιο συχνά ένιωθαν πως όσο και αν οι δημοσιογράφοι επισκέπτονταν το camp και έγραφαν για το τι συνέβαινε εκεί, αυτό που έβγαινε δεν ήταν η δική τους αλήθεια. Έτσι με την υποστήριξη του Δικτύου για τα Δικαιώματα του Παιδιού και την καθοδήγηση της δημοσιογράφου Αριστέας Πρωτονοταρίου αποφασίστηκε να δημιουργηθεί ένα πρόγραμμα με στόχο την έκδοση ενός εντύπου μέσα από το οποίο η ίδια η φωνή του προσφυγικού πληθυσμού θα έβγαινε προς τα έξω. Από την αρχή το πρόγραμμα περιλαμβάνει μαθήματα δημοσιογραφίας και την έκδοση μιας εφημερίδας, που στην συνέχεια απέκτησε site αλλά και διαδικτυακό ραδιόφωνο. Ήδη από την γέννηση της αρχικής ιδέας, οι έφηβοι με την βοήθεια των συντονιστών τους συμμετείχαν σε συσκέψεις για να αποφασίσουν τα θέματα, έγραφαν, επιμελούνταν, φωτογράφιζαν και εικονογραφούσαν τα θέματα τους και μετά από έναν χρόνο δουλειάς και προετοιμασίας το πρώτο τεύχος των Αποδημητικών Πουλιών κυκλοφόρησε τον Απρίλιο του 2017.

Μερικά από τα τεύχη της εφημερίδας Αποδημητικά Πουλιά

«Αν και ο αρχικός στόχος δεν ήταν αυτός, το πρόγραμμα εξελίχθηκε έτσι που η έκδοση αυτής της εφημερίδας έγινε μια ιστορία ενδυνάμωσης» μου εξηγεί η δημοσιογράφος Μυρτώ Συμεωνίδου που μαζί με την συνάδελφο της Φιλίππα Δημητριάδη συντονίζουν την προσπάθεια. Και συνεχίζει «Αρχικά υπήρχε μεγάλη δυσπιστία από την κοινότητα για το αν αυτά τα κορίτσια θα καταφέρουν να βγάλουν τελικά την εφημερίδα. Αφού κυκλοφόρησε το πρώτο τεύχος όλοι αναγνώρισαν την επιτυχία και η ομάδα εμπλουτίστηκε με αγόρια. Σταδιακά μέσα στα χρόνια η ομάδα εμπλουτίστηκε και με άλλα μέλη πρόσφυγες, μετανάστες και Έλληνες. Αν και λοιπόν δεν πρόκειται για μια ομάδα που αποτελείται αποκλειστικά από κορίτσια ή για ένα έντυπο με αποκλειστικά φεμινιστική θεματολογία, συμβαίνει τα μακροβιότερα και πιο δυναμικά μας μέλη να είναι κορίτσια».

Όπως η αρχισυντάκτρια της εφημερίδας Μαχντιά Χοσσαινί, που είναι μέλος της ομάδας από την αρχή και λειτουργεί σαν μέντορας για τα νεότερα μέλη αλλά και η 18χρονη Νεντά Γιακούμπι από το Αφγανιστάν. Η Νεντά έμαθε για τις δραστηριότητες που οργάνωνε το Δίκτυο Για τα Δικαιώματα του Παιδιού από μια από τις εκπαιδεύτριες στον ξενώνα για ασυνόδευτα παιδιά πρόσφυγες όπου ζούσε. Μεταξύ των δραστηριοτήτων που διοργανώνει το Δίκτυο και οι οποίες περιλαμβάνουν θέατρο, μουσική και άλλα η έκδοση της εφημερίδας ήταν αυτό που τράβηξε αμέσως την προσοχή της Νεντά. «Υπήρχαν εφημερίδες παντού και υπήρχε φοβερή κίνηση και ενέργεια στον χώρο. Στην αρχή δεν είχα ιδέα για το πως θα γράψω. Τότε πραγματικά δεν φανταζόμουν ότι θα ερχόταν μια μέρα που θα μπορούσα να το κάνω. Οι άνθρωποι εκεί μου εξήγησαν πως θα παρακολουθούσαμε μαθήματα δημοσιογραφίας, ότι θα γνωρίζαμε δημοσιογράφους και θα μαζευόμασταν για να συζητάμε και να αποφασίζουμε τα θέματα. Το πρώτο άρθρο που έγραψα ήταν πολύ δύσκολο για μένα. Ούτε θυμάμαι πόσες φορές χρειάστηκε να πάει και να έρθει για επιμέλεια και διορθώσεις. Μετά από λίγο καιρό όμως τα κατάφερα». Και τα κατάφερε πάρα πολύ καλά. Αυτόν τον καιρό η Νεντά δουλεύει ένα άρθρο για τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι ασυνόδευτοι ανήλικοι αφού κλείσουν τα 18 ενώ έχει ήδη δημοσιεύσει μια συνέντευξη με τον Επικεφαλής του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης, Τζιανλούκα Ρόκο.

Ένα από τα δωμάτια που βάφτηκαν με χαρούμενα χρώματα στον ξενώνα ασυνόδευτων παιδιών προσφύγων

H Νεντά όχι μόνο κατάφερε να πάρει μια πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη αλλά και να φέρει μια μεγάλη αλλαγή στους ξενώνες που φιλοξενούν παιδιά και εφήβους όταν με αφορμή τη συνέντευξη πρότεινε στο Τζιανλούκα Ρόκο οι λευκοί τοίχοι του ξενώνα να βαφτούν σε πιο χαρούμενα χρώματα ώστε να βελτιωθεί η ποιότητα της ζωής των παιδιών που ζουν εκεί. Ο Ρόκο έλαβε υπόψιν του την πρόταση της Νεντά και μετά από λίγο οι τοίχοι του ξενώνα απέκτησαν χρώμα. «Είμαι πολύ χαρούμενη που γράφω γιατί νιώθω σαν να είμαι η φωνή των ανθρώπων» μου λέει η Νεντά μέσω zoom. «Μου αρέσει να ερευνώ ένα θέμα, να μαθαίνω πράγματα για αυτό και πολλές φορές να αλλάζει και η άποψη που είχα μέχρι εκείνη την στιγμή για αυτό. Είναι ωραίο να μπορώ να μοιράζομαι τις ιδέες μου και τις εμπειρίες που έχω ζήσει . Παλαιότερα φοβόμουν να μιλήσω. Τώρα νιώθω μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση να μοιραστώ τις ιδέες μου και να προσπαθώ να ενθαρρύνω και τα νεότερα μέλη να το κάνουν». Όσο για το θέμα που η ίδια ξεχωρίζει ήταν η ραδιοφωνική εκπομπή που έκανε με την συνάδελφό της Μαριάννα Σπηλιωτάκη στην οποία μεταξύ άλλων υπήρξε αναφορά και στο θέμα των αμβλώσεων. «Ήταν μέσα στην καραντίνα και ήταν εξαιρετικά ενδυναμωτικό και δυνατό θέμα. Για μένα ήταν πολύ σημαντικό να μιλάμε για το δικαίωμα στην άμβλωση και το πόσο άδικο είναι να αποφασίζουν οι πολιτικοί για το σώμα των γυναικών»

H συντακτική ομάδα της εφημερίδας συναντιέται δύο φορές τον μήνα για τα editorial meetings και άλλες δύο φορές για μαθήματα δημοσιογραφίας που γίνονται από την ομάδα των επαγγελματιών που υποστηρίζουν το πρόγραμμα. Πριν την πανδημία αυτά γίνονταν δια ζώσης αλλά από το ξέσπασμα της πανδημίας και μετά, όλα γίνονται διαδικτυακά. Αυτό έδωσε την ευκαιρία η ομάδα να ανοίξει σε παιδιά και νέους σε όλη την Ελλάδα αλλά και σε παλαιότερα μέλη της ομάδας που έχουν μετακινηθεί σε άλλες χώρες. «Η ομάδα μας είναι ένας ασφαλής χώρος όπου όλες οι απόψεις μπορούν να εκφραστούν και όλα τα μέλη της ομάδας είναι ισότιμα. Μπορεί η ομάδα μας να μην είναι φεμινιστική αλλά η ισότητα εφαρμόζεται στην πράξη και αυτό είναι κάτι που το γνωρίζουν όλα τα μέλη. Ακόμη και στην θεματολογία μας προκύπτουν θέματα που θα τα έλεγες φεμινιστικά όπως το θέμα που κάναμε για την γυναικεία ποδοσφαιρική ομάδα Εστία και για τον οργανισμό γυναικείας ενδυνάμωσης Υπέροχες Γυναίκες.

Στο ρεπορτάζ για την γυναικεία ποδοσφαιρική ομάδα Εστία

Τα Αποδημητικά Πουλιά εκτός από το ότι δίνουν φωνή και έκφραση στα παιδιά που συμμετέχουν τα βοηθά να αναπτύσσονται και να εξελίσσονται. «Έρχονται παιδιά που δεν γνωρίζουν πως να γράψουν και μετά από κάποιο καιρό απογειώνονται. Ένα από τα κορίτσια μας όταν ήρθε ήταν εξαιρετικά ντροπαλή και τώρα έχει το δικό της κανάλι στο You Tube. Βλέπουμε τα παιδιά να «ξεκλειδώνουν», να αναπτύσσονται και να κάνουν όλο και περισσότερα πράγματα» λέει η δημοσιογράφος Φιλίππα Δημητριάδη.

Και φυσικά από όλα αυτά δεν θα μπορούσε να λείπει η τεχνολογία με την ομάδα να επικοινωνεί μεταξύ της διαδικτυακά αλλά και να έχει παρουσία στο διαδίκτυο με το site Μigratory Βirds, το διαδικτυακό ραδιόφωνο Πικραλίδα και σελίδες σε όλες τις social media πλατφόρμες. Την περσινή χρονιά το Ράδιο Πικραλίδα συνεργάστηκε με το Movement Radio, ένα global διαδικτυακό ραδιόφωνο με συμμετοχές από όλο τον κόσμο -από την Δανία μέχρι την Ακτή Ελεφαντοστού- για το οποίο το Ράδιο Πικραλίδα έχει δημιουργήσει οκτώ ωριαίες εκπομπές με θέματα και μουσική που διαλέγουν τα ίδια τα παιδιά και περιλαμβάνουν από το τί σημαίνει να είσαι έφηβος την ελληνική pop μουσική σκηνή.

Μεταδίδοντας από το Ράδιο Πικραλίδα

Η Νεντά ήδη ονειρεύεται το μέλλον της στην δημοσιογραφία και ψάχνει να ανακαλύψει ποια είναι τα επόμενα βήματα προς το όνειρο της με πρώτη στάση της κάποιο διεθνές πανεπιστήμιο. Ίσως το μεγαλύτερο μάθημα –δημοσιογραφίας αλλά και ζωής- που πήρε η Νεντά από την εμπειρία της στα Αποδημητικά Πουλιά ήταν αυτό που μου ανέφερε στο τέλος της κουβέντας μας. «Παλαιότερα συνήθιζα να γράφω θέματα τα οποία το κοινό θα περίμενε από εμένα. Κάποια στιγμή όμως πρέπει να γράφουμε και για τα μη αναμενόμενα. Αυτά που ίσως δεν είναι δημοφιλή ή είναι δυσάρεστα. Έχω μάθει πια να γράφω για αυτά που θεωρώ σημαντικά χωρίς να περιμένω αυτό να αρέσει σε όλους»

Το νέο τεύχος που κυκλοφορεί αύριο Σάββατο 20 Νοεμβρίου, Παγκόσμια Ημέρα των Δικαιωμάτων του Παιδιού, με την εφημερίδα των Συντακτών είναι αφιερωμένο στα δικαιώματα όχι μόνο των παιδιών, αλλά όλων με θέματα για την διαφύλαξη των δικαιωμάτων των παιδιών αλλά και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τις δυσκολίες που καλούνται να αντιμετωπίσουν οι ασυνόδευτοι ανήλικοι πρόσφυγες όταν ενηλικιωθούν, αλλά και ένα θέμα για τα δικαιώματα των ζώων. Συζητούν με έναν gamer για τα βιντεοπαιχνίδια και χορεύουν στο ρυθμό της κογκολέζικης ρούμπα, ενώ μαθαίνουν την ιστορία της. Τέλος, παρουσιάζουν το βιβλίο Η πένα μου δεν σπάει - Τα σύνορα είναι που θα σπάσουν”, αλλά και το βινύλιο “Αν σας τα τραγουδήσουμε - Τα δικαιώματά μας γίνονται τραγούδι!”, με τους μελοποιημένους στίχους παιδιών για τα δικαιώματά τους, που θα κυκλοφορήσει από το Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Παιδιού.

Αναζητήστε τα παλαιότερη τεύχη των Αποδημητικών Πουλιών στην ιστοσελίδα migratorybirds.gr

Γιατί πρέπει να δεις το Skater Girl του Netflix;

Μπορεί ένα κορίτσι από μια αγροτική περιοχή της Ινδίας να γίνει κορυφαία skater; H ηρωίδα της νέας ταινίας του Netflix Skater Girl τα κατάφερε. Το ίδιο και η Asha Gond στην πραγματική ζωή. Από την Λουκία Λυκίδη

H Rachel Saanchita Gupta υποδύεται την Prerna στην ταινία Skater Girl του Netflix

Κάθε φορά που οι γείτονες της Asha Gond στην επαρχία Janwar στην κεντρική Ινδία την έβλεπαν με το skate συμβούλευαν τους δικούς της να την κρατούν περισσότερο απασχολημένη με τις δουλειές του σπιτιού ή να την παντρέψουν το συντομότερο δυνατόν. Άλλοι περιορίζονταν στο να σχολιάσουν ότι το skate δεν είναι για τα κορίτσια. Η Asha έμαθε skate στο skatepark που δημιούργησε η Γερμανίδα σύμβουλος επιχειρήσεων και ακτιβίστρια Ulrike Reinhard η οποία από το 2012 ζει στην Ινδία και έχει βάλει σκοπό της ζωής της να ενδυναμώσει τους νέους στις αγροτικές περιοχές της χώρας.

Αν και η αρχική της σκέψη ήταν να ιδρύσει ένα σχολείο, η ιδέα του skatepark της φάνηκε καλύτερη και την εμπνεύστηκε από την δράση της μη κυβερνητικής οργάνωσης Skateistan που χρησιμοποιεί το skate σαν μέσο για να ενδυναμώσει τα κορίτσια σε διάφορα σημεία του πλανήτη. Πριν την δημιουργία του skatepark στην Janwar η Asha ζούσε σε μια αυστηρά πατριαρχική κοινωνία και ανήκε στην χαμηλότερη κοινωνική κάστα, τους Adivasis . Η Asha και τα κορίτσια της κάστας της δεν μπορούσαν να συναναστραφούν με παιδιά από άλλες υψηλότερες κάστες, παντρεύονταν νωρίς και σε μεγάλο ποσοστό ήταν αναλφάβητες.

Δημιουργώντας το skatepark η Ulrike Reinhard ήλπιζε αυτό να αλλάξει. To πάρκο ήταν ανοιχτό και δωρεάν για παιδιά από όλες τις κάστες και τα παιδιά από την χαμηλή κάστα των Adivasis ενθαρρύνονταν να κάνουν skate μαζί με παιδιά από την υψηλότερη των Yavad με απώτερο στόχο να σπάσουν τα στεγανά και τα στερεότυπα μεταξύ των τάξεων. Εκεί οι υψηλότερες κάστες δεν έχαιραν ιδιαίτερης μεταχείρισης, πράγμα σπάνιο στην Ινδία. Ευνοική αντιμετώπιση εδώ είχαν μόνο τα κορίτσια αφού ο πρώτος κανόνας του skatepark ήταν Girls First. Αυτό σήμαινε πως όταν δεν υπήρχε ελεύθερη σανίδα, ένα κορίτσι μπορούσε να ζητήσει από ένα αγόρι την δική του και αυτός όφειλε να της την δώσει.

H Asha Gond στο skatepark που δημιούργησε η Ulrike Reinhard στο Janwar

Αυτός ήταν ο τρόπος που επέλεξε η Reinhard για να επανορθώσει την αδικία με την οποία η γέννηση και η κάστα επέβαλαν στις νεαρές Ινδές κοπιαστική δουλειά και γάμο από μια πολύ νεαρή ηλικία. Αυτό μαζί με τον δεύτερο κανόνα που προέβλεπε Νο school. No skateboarding. Αυτό σήμαινε πως όποιο παιδί δεν παρακολουθούσε τα μαθήματα του ή τα διέκοπτε για οποιονδήποτε λόγο δεν μπορούσε να γίνει δεκτό στο skatepark. Μάλιστα για να κάνει το σχολείο μια ευχάριστη εμπειρία για τα παιδιά η Reinhard συνεργάστηκε με το Prakriti School, μια οργάνωση που ενθαρρύνει πρωτοποριακές μεθόδους μάθησης, για να επιμορφώσει τους δασκάλους στην επαρχία της Janwar και να τους βοηθήσει να βελτιώσουν τις εκπαιδευτικές τους δεξιότητες. Αυτό πραγματικά αύξησε τα ποσοστά παρακολούθησης των μαθημάτων στα σχολεία που συχνά γίνονται σε εργαστήρια μπροστά από έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή στον οποίο τα παιδιά έγραφαν ποιήματα στα Hindu ή έλυναν ασκήσεις μαθηματικών.

Asha Gond

«Είναι το skate όμως αυτό που κάνει τα πράγματα να λειτουργούν» υποστηρίζει η Reinhard που φέρνει και πάλι το παράδειγμα της δράσης της οργάνωσης Skateistan που έχει οργανώσει επιτυχώς τέτοια προγράμματα σε χώρες όπως το Αφγανιστάν, η Καμπότζη και η Νότια Αφρική. Πώς μπορεί όμως ένα sport να πετύχει τόσα πολλά; Και κυρίως μια αληθινή κοινωνική αλλαγή. «Τα σπορ είναι ούτως ή άλλως πολύ ισχυρά σαν μέσα κοινωνικής αλλαγής» εξηγεί η διευθύντρια του ινδικού think tank Center for Budget and Policy Studies Jyotsna Jha . Ένα σπορ τόσο καινούριο και συναρπαστικό όπως το skate δίνει σε πολλά παιδιά την αίσθηση του επιτεύγματος, πράγμα που δεν θα ένιωθαν πιθανότατα ποτέ χωρίς αυτό. Ειδικά το να συστήνεις στα κορίτσια ένα σπορ παραδοσιακά ανδροκρατούμενο σπάει τα στερεότυπα και αλλάζει τον τρόπο που σκέφτεται ο κόσμος αλλά και τα ίδια τα κορίτσια»

Αυτή την μοίρα του αναλφαβητισμού, του γάμου σε μικρή ηλικία και των αμέτρητων περιορισμών αψήφησε η Asha Gond η οποία φτάνοντας κάποιες μέρες στο πάρκο έβρισκε απειλητικά μηνύματα γραμμένα στο τσιμέντο. «Θα σε κάψουμε αν δεν σταματήσεις το skate» της έγραφαν. Εκείνη όμως τα αγνοούσε και συνέχιζε να μαθαίνει. Στην αρχή μέσω του You Tube. Καθημερινά βελτίωνε την ισορροπία της και προσπαθούσε να εξασκείται σε όλο και δυσκολότερα τρικς. Ακόμα και ξαπλωμένη στο κρεβάτι της σκεφτόταν τις κινήσεις που θα την έκαναν να πετύχει το επόμενο πιο δύσκολο κόλπο. Ήταν αυτό που σταδιακά της εξασφάλισε μια διέξοδο από την συντηρητική πατριαρχική κοινωνία στην οποία είχε μεγαλώσει αλλά και ένα εισιτήριο σε πολλούς διαγωνισμούς skateboarding στην Ινδία αλλά και στο Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Skate που έγινε το 2018 στην Κίνα.

Μια τέτοια συναρπαστική ιστορία παρουσιάζει και η νέα ταινία του Netflix Skater Girl της σκηνοθέτη Manjari Makijany. Βλέποντας το trailer της ταινίας όσοι γνώριζαν το skatepark της Reinhard και την ιστορία της Gond πίστεψαν ότι αναφέρονταν σε αυτό. «Γιατί δεν ζητήσατε την άδεια μου για να πείτε την ιστορία μου» έγραψε στα comments του post που ανέβασε το Netflix για την ταινία. Η σκηνοθέτης ισχυρίζεται πως η ταινία δεν είναι βιογραφική ούτε ντοκιμαντέρ και πως σε καμία περίπτωση δεν αναφέρεται στη Gond ή την Reinhard. Πάντως η σκηνοθέτης είχε επισκεφτεί το skatepark στην Janwar και είχε μιλήσει τόσο με την Gond όσο και με άλλα παιδιά της κοινότητας για το πως το skate άλλαξε την ζωή τους. Μάλιστα είχε ζητήσει στην Reinhard να είναι σύμβουλος στην ταινία και σε πολλά από τα παιδιά να συμμετέχουν σε μια σκηνή στο φινάλε της ταινίας. Η Reinhard ενώ αρχικά συμφώνησε τελικά αποχώρησε θεωρώντας ότι επρόκειτο για την κλασική κλισέ, γλυκερή οικογενειακή ταινία και τα παιδιά αρνήθηκαν γιατί αποφάσισαν πως δεν ήθελαν να έχουν ρόλο κομπάρσου σε μια ταινία που μιλούσε για την δική τους ζωή.

Σκηνή από την ταινία Skater Girl

Η ταινία εκτός από το ότι έκανε γνωστό το skatepark της Janwar δημιούργησε και ένα νέο στην περιοχή για τις ανάγκες των γυρισμάτων που τώρα χρησιμοποιείται από τα παιδιά της κοινότητας. Όσο για το αν η Gond είδε την ταινία; Θα πρέπει πρώτα να εξασφαλίσει μια συνδρομή στο Netflix κάτι που δεν έχουν πολλοί από τους συμπατριώτες της στην Janwar.

Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων

Oι ιστορίες των γυναικών προσφύγων πάντοτε θα συγκινούν και θα κρατούν ζωντανή την ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο. Από τη Λουκία Λυκίδη. Φωτογραφίες: Ηλιάνα Μειντάνη

Μια πυρηνική οικογένεια Σύρων προσφύγων συνταξιδεύει μαζί μου στον Ηλεκτρικό. Οι γονείς κουβεντιάζουν ήρεμα. Το αγόρι τους είναι λίγο πιο μικρό από το γιο μου. Το κορίτσι έχει το ίδιο παγούρι με την κόρη μου. Φτάνουμε στην Ομόνοια. Πρώτα βγαίνει ο πατέρας. Μετά τα παιδιά. Η μητέρα καθυστερεί να μαζέψει τα πράγματα και δεν προλαβαίνει να βγει. Βλέπω το αγχωμένο βλέμμα του πατέρα και των παιδιών.

Νιώθω την αγωνία τους. Ευτυχώς η πόρτα ανοίγει πάλι. Ο πατέρας πιάνει τη μικρή παιδική τσάντα που έκανε τη μητέρα να καθυστερήσει και την πετάει με δύναμη στον τοίχο της αποβάθρας. Καταλαβαίνω την έκρηξή του. Ένας από τους μεγαλύτερους φόβους των εκατομμυρίων ανθρώπων που ταξιδεύουν σαν πρόσφυγες και έφυγαν από τη Συρία, το Αφγανιστάν, το Ιράκ για να σωθούν από τον πόλεμο, τους Ταλιμπάν ή τον ISIS είναι να μη χαθούν τα μέλη της οικογένειας μεταξύ τους.

Στην περίπτωση των Σύρων προσφύγων δεν πάει πολύς καιρός από τότε που είχαν μια φυσιολογική ζωή σαν τη δική μας. Τα απομεινάρια της τα βλέπεις στα smartphones που κρατούν –βασικό μέσο επικοινωνίας και επιβίωσης–, σε παιδικά σακίδια με την Tinkerbell και τον Μπομπ Σφουγγαράκη, στον τρόπο που σου μιλούν. «Λίγα χρόνια πριν δεν θα μπορούσαμε να φανταστούμε τους εαυτούς μας σε αυτήν τη θέση», σου λένε όλοι. Όταν ακούς τους κινδύνους που πέρασαν σε μια διαδρομή που περιλαμβάνει πολλά 24ωρα ποδαρόδρομο σε δύσβατα ορεινά μονοπάτια, την επιβίβαση σε μικρές φουσκωτές βάρκες με πολλά Μποφόρ, πυροβολισμούς σε συνοριογραμμές, αναρωτιέσαι πώς πήραν την απόφαση για ένα τόσο ριψοκίνδυνο ταξίδι. Η απάντηση βρίσκεται σε αυτό που είπε όταν έφτασε στον Ελαιώνα μια νεαρή Σύρια που γέννησε το μωρό της σε μια βάρκα στο Αιγαίο. «Είναι σαν να μένεις στον τρίτο όροφο μιας πολυκατοικίας που έχει πιάσει φωτιά. Αν μείνεις σίγουρα θα καείς. Αν πηδήξεις είναι πολύ πιθανό να σκοτωθείς αλλά έχεις και μιαπιθανότητα να επιβιώσεις».

Για τους Αφγανούς, τη δεύτερη μεγαλύτερη ομάδα πληθυσμού που είναι πρόσφυγες –η πλειονότητα είναι οι Σύροι–τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά: η φτώχεια, το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο, η δυσμενής θέση της γυναίκας στην κοινωνία είναι προφανή, όπως και η υπερβολική λαχτάρα για μόρφωση και μια καλύτερη ζωή. Στην πλατεία Βικτωρίας, όπου έχουν κατασκηνώσει Αφγανοί, κανείς δεν μιλάει αγγλικά και καμιά γυναίκα δεν μιλάει χωρίς την άδεια του άνδρα της. Σταματάμε δίπλα σε μια παρέα νεαρών γυναικών. Μία θηλάζει το μωρό της. Μοιάζει μόνο μερικών εβδομάδων.

«Δεν είχα ξαναδεί θάλασσα και τη φοβόμουν. Μπήκα μέχρι το λαιμό στο νερό για ν’ ανέβω στη βάρκα», Ζάχρα

Λίγο πιο δίπλα συναντάω τη Σαφίρα με την οικογένειά της. Ο αδελφός της μιλάει λίγα αγγλικά. Με κόπο καταφέρνουμε να καταλάβουμε από πού είναι και τι δουλειά έκαναν στην πατρίδα τους. «Work the land», είναι αγρότες. Ένα ζευγάρι κάθεται στα σκαλιά δίπλα. Κάποιοι περαστικοί συμπατριώτες τους μας βοηθούν με τα βασικά. Τα ονόματά τους και από πού είναι. Μαθαίνουμε πως είναι παντρεμένοι. Άραγε παντρεύτηκαν από έρωτα, ταξίδεψαν μόνοι οι δυο τους, θέλουν να κάνουν παιδιά; Από σύμπτωση θα συναντήσω τη γυναίκα τρεις μέρες αργότερα στο κέντρο φιλοξενίας στον Ελαιώνα. Τώρα πια θα μπορέσω να μάθω την ιστορία της. Η Ναζλί είναι 19 χρόνων, ζούσε στην περιοχή Μπόκο της Καμπούλ, έκανε μαζί με τον άνδρα της και τους γονείς της ένα δύσκολο ταξίδι που περιλάμβανε ποδαρόδρομο, διαδρομές με αυτοκίνητο και πυροβολισμούς στα σύνορα Ιράν-Τουρκίας. Σε λίγες μέρες θα συνεχίσει το δρόμο της προς τη Σερβία με τελικό προορισμό την Αυστρία. Χτυπάμε την πόρτα ενός κοντέινερ. Η μητέρα της οικογένειας δεν θέλει να φωτογραφηθεί αλλά ευχαρίστως να μας φτιάξει τσάι. Μας εξηγεί ότι ταξίδεψαν με τρία μικρά παιδιά γεγονός που μείωνε τις πιθανότητες να τα καταφέρουν. «Στα σύνορα με το Ιράν περπατήσαμε τριάντα ώρες. Το μικρό είναι μόνο 2 χρόνων και το είχαμε συνέχεια αγκαλιά. Η μικρή είναι 4 και βοηθούσε με τα μικρότερα παιδιά της ομάδας. Ο μεγάλος είναι 7 και τα κατάφερνε μόνος».

Η Ναζλί και ο άνδρας της ταξίδεψαν μαζί από την Καμπούλ

Οι περισσότερες από τις γυναίκες στον Ελαιώνα είναι Αφγανές που έχουν ζήσει πολλά χρόνια εκτοπισμένες στο Ιράν. Γι’ αυτούς τους ανθρώπους το κέντρο φιλοξενίας είναι ένα διάλειμμα ηρεμίας και ανθρώπινων συνθηκών διαβίωσης ύστερα από πολλούς μήνες κατατρεγμού και κινδύνου. «Εδώ φτάνουν άνθρωποι κουβαλώντας τα μικρά ή τα ανάπηρα παιδιά τους στην πλάτη σε όλο το μακρύ ταξίδι από τη Συρία ή το Αφγανιστάν. Δεν θα ξεχάσω ποτέ το άδειο βλέμμα μιας οικογένειας Αφγανών», μου λέει η Ανθή Καραγγελή, υπεύθυνη του κέντρου φιλοξενίας στον Ελαιώνα. «Στο Αφγανιστάν οι Ταλιμπάν είχαν εισβάλει σπίτι τους και είχαν δέσει τους γονείς και τα τρία μικρά παιδιά της οικογένειας –6, 5 και 2 ετών αντίστοιχα– για τέσσερα ολόκληρα μερόνυχτα χωρίς φαγητό και νερό. Για βασανιστήριο δεν τους άφηναν να κοιμηθούν. Τους ξυπνούσαν συνεχώς με νερό και κρότους. Στο τέλος έφεραν στο σπίτι τον αδελφό του πατέρα, τον αποκεφάλισαν μπροστά τους και έπαιζαν με το κεφάλι του. Εδώ ήταν η πρώτη φορά που έβλεπε τα παιδιά της, τα οποία είχαν ζήσει αυτήν τη φρίκη, να παίζουν με άλλα παιδιά», συνεχίζει η κ. Καραγγελή.

Τα μικρά έκλαιγαν και οι δουλέμποροι φώναζαν να τα κάνουμε να σταματήσουν. Αναγκαστήκαμε να τους δώσουμε υπνωτικά

Μιλάω με τη Μαρίνα Σπυριδάκη, την ψυχολόγο της ομάδας των Γιατρών Χωρίς Σύνορα. Τον τελευταίο χρόνο έχει ταξιδέψει σχεδόν σε όλα τα σημεία εισόδου των προσφύγων στην Ελλάδα. Τη βρίσκω στη Λέρο. Το επόμενο πρωί θα μπει στο σκάφος που θα τη μεταφέρει στην Κάλυμνο. «Κυρίως με πλησιάζουν μητέρες που είναι ανήσυχες για τα παιδιά τους. Άλλα κλαίνε πολύ, άλλα δεν μπορούν να κοιμηθούν ήρεμα τη νύχτα. Άλλα σταμάτησαν να μιλούν έπειτα από κάποιο βομβαρδισμό ή βλέποντας άψυχα σώματα γύρω τους». Η Μαρίνα βρέθηκε κοντά στους ανθρώπους που έχασαν τους δικούς τους στο ναυάγιο στο Φαρμακονήσι. «Πολλοί χρειάστηκε να αναγνωρίσουν τις σορούς μελών της οικογένειάς τους. Οι άνθρωποι που βρίσκονται σε τόσο ακραίες συνθήκες είναι πολύ δυνατοί. Προσπαθούν να αντλούν δύναμη για να μείνουν όρθιοι και να φροντίζουν την οικογένειά τους. Επίσης επειδή η Ελλάδα δεν είναι ο τελικός προορισμός τους και το ταξίδι τους πρέπει να συνεχιστεί πάση θυσία είναι συνεχώς σε εγρήγορση και δεν αφήνουν τον εαυτό τους να καταρρεύσει». Της ζητάω να μοιραστεί μαζί μου κάποια ιστορία που να τη συγκίνησε. «Θυμάμαι μια 28χρονη Αφγανή που ταξίδευε μόνη με το 7χρονο κοριτσάκι της. Έφυγε για να αποφύγει τη βία στο Αφγανιστάν αλλά και την ενδοοικογενειακή βία που αντιμετώπιζε από τον άνδρα της. Ήταν πολύ αγχωμένη γιατί η σκηνή που ζούσε στην Κω ήταν ανάμεσα σε άνδρες και ένιωθε μόνη και απροστάτευτη. Επίσης ένα κορίτσι από τη Συρία που μου είπε πως είχε όνειρο να γίνει δικηγόρος για να υπερασπιστεί τα δικαιώματα των παιδιών. Μου έκανε εντύπωση ο δυναμισμός του και το πόσο ξεκάθαρος ήταν ο στόχος του».

Νεαρή Αφγανή φωτογραφημένη στον Ελαιώνα τον Νοέμβριο του 2015

Οι πιο αισιόδοξες ιστορίες των προσφύγων είναι οι ιστορίες οικογενειακής επανένωσης. Όταν κάποιος από την οικογένεια φτάσει στη χώρα που επιθυμεί να ζητήσει άσυλο, τα υπόλοιπα μέλη μπορούν να ταξιδέψουν για να τον συναντήσουν με νόμιμο και ασφαλή τρόπο. Οι δύο Αφγανές που συναντάω στον ξενώνα του Νόστου έχουν βγάλει ήδη τα αεροπορικά εισιτήριά τους. Για Γερμανία η μία, για Ελβετία ή άλλη. Όταν θα διαβάζετε αυτές τις γραμμές θα βρίσκονται ήδη εκεί μαζί με τους δικούς τους. Για τους υπόλοιπους το επικίνδυνο ταξίδι συνεχίζεται. Είναι μερικές πρόσφυγες που συνάντησα και δεν νομίζω πως θα μπορέσω να ξεχάσω. Πάντα θα αναρωτιέμαι αν τα κατάφεραν και πού να βρίσκονται. Το μόνο που μπορώ είναι να τους ευχηθώ καλή τύχη.

Σουαϊλο, 38 χρονών. Έφυγα μικρή από το Αφγανιστάν για τοΙράν. Δεν θυμάμαι την πατρίδα μου αλλά έχω την ελπίδα μια μέρα να τη δω. Έχω φτάσει εδώ με τον άνδρα μου και τα τρία από τα τέσσερα παιδιά μου. Η άλλη μου κόρη είναι 15 και είναι παντρεμένη στο Ιράν γιατί είχαμε μεγάλη οικονομική δυσκολία. Τα παιδιά μου δεν πήγαν σχολείο γιατί στο Ιράν δεν μας άφηναν. Ούτε εγώ έχω πάει αν και το ήθελα. Περιμένουμε χρήματα από συγγενείς μας για να φύγουμε. Και όπου καταφέρουμε να φτάσουμε.

Ναζμά, 16 χρονών. Γεννήθηκα στο Ιράν αλλά η καταγωγή μου είναι από το Αφγανιστάν. Δεν μπορούσα να πάω σχολείο στο Ιράν γιατί δεν είχα χαρτιά. Έφυγα μαζί με τον άνδρα μου. Οι γονείς μας δεν ήθελαν να φύγουμε κι έτσι ξεκινήσαμε χωρίς να τους αποχαιρετίσουμε. Στα σύνορα Ιράν-Τουρκίας ήταν πολύ επικίνδυνα. Ο στρατός πυροβολεί. Υπήρχαν και φορές που περπατούσαμε 7 με 10 ώρες χωρίς διακοπή. Ονειρευόμαστε να πάμε σε μια χώρα που να έχει ειρήνη και ελευθερία.

Μαρία Μ, 18 ετών. Το ταξίδι ήταν πολύ δύσκολο γιατί η μητέρα μου είχε σπασμένο πόδι. Περπατούσαμε πολλές ώρες. Οι διακινητές δεν μας άφηναν να σταματήσουμε. Αν έμενες πίσω θα πέθαινες ή θα σε έτρωγαν τα ζώα. Τα μονοπάτια στα βουνά ήταν δύσβατα. Αν έπεφτες στον γκρεμό σκοτωνόσουν. Χάσαμε και μια γυναίκα εκεί. Ελπίζουμε να φτάσουμε στη Σουηδία. Θέλω να γίνω νοσοκόμα. Από την πατρίδα μου λείπει η αδελφή μου και η 2χρονη ανιψιά μου. Τη μεγάλη που είναι 5 την έχουμε μαζί μας. Τώρα εγώ είμαι η μαμά της. Το πρώτο πράγμα που θα κάνω όταν φτάσω είναι να πάω στο γιατρό για το πρόβλημα που έχω στο δέρμα μου. Θέλω να πάρω και ωραία μαντίλια. Αν και θα είμαστε πια στην Ευρώπη οι γονείς μου δεν θα με αφήσουν να βγάλω τη μαντίλα.

Ζαχρά, 37 ετών

Ήρθαμε από το Ιράν. Στα σύνορα με την Τουρκία μείναμε μια βδομάδα. Τα παιδιά ήταν νηστικά και άρρωστα. Περπατήσαμε δύο μερόνυχτα στο δάσος. Τα μικρά έκλαιγαν και οι δουλέμποροι μας φώναζαν να τα κάνουμε να σταματήσουν. Αναγκαστήκαμε να τους δώσουμε υπνωτικά. Μια νύχτα οι δουλέμποροι μας έβαλαν σε ένα χαντάκι. Ήταν σκοτάδι πίσσα και βρομούσε απαίσια. Όταν το άλλο πρωί ρωτήσαμε τι ήταν η μυρωδιά μας είπαν ότι πιο πέρα είχε πτώματα. Δεν είχα ξαναδεί θάλασσα και τη φοβόμουν. Μπήκα μέχρι το λαιμό στο νερό για ν’ ανέβω στη βάρκα. Στη διαδρομή κοίταζα τον ουρανό και προσευχόμουν. Ο μεγάλος γιος μου είναι ήδη στη Γερμανία και θα πάμε να τον συναντήσουμε. Βρήκαμε τόσο ενδιαφέρον και φιλοξενία στην Ελλάδα που τα παιδιά έχουν πια ξεχάσει τις δυσκολίες».

Η ιστορία της Ντόα (όπως τη διηγήθηκε η νομική συντονίστρια της Ύπατης Αρμοστείας Ερασμία Ρουμανά). Το Σεπτέμβριο του 2014 συνάντησα μια 19χρονη κοπέλα που επέζησε από ένα ναυάγιο έξω από τη Μάλτα, όπου πνίγηκαν 700 άνθρωποι. Η κοπέλα είχε μείνει τέσσερα μερόνυχτα στο νερό. Στην αρχή ήταν μαζί με τον αρραβωνιαστικό της. Δύο μέρες μετά της είπε: «Σ’ αγαπώ αλλά δεν αντέχω άλλο». Πάνω της είχε τρία παιδιά που της έδωσαν μητέρες πριν χαθούν κι εκείνες στο νερό. Κάποια στιγμή έμεινε με τα δύο παιδιά. Όταν τη ρώτησα τι έκανε όλες αυτές τις ώρες, ιδιαίτερα τις νύχτες, μου είπε πως για να κρατάει τα παιδιά ήρεμα τους τραγουδούσε. Τελικά το ένα παιδί υπέκυψε κατά τη μεταφορά του, το άλλο παιδάκι όμως, ένα 18μηνο κοριτσάκι, σώθηκε και εντοπίστηκαν οι θείοι του στη Σουηδία με τους οποίους και επανενώθηκε.

Η δασκάλα Ροζιν είναι από το Χαλέπι . Μετά τις επιθέσεις στην πόλη έφυγε με την οικογένειά της για τη γειτονική πόλη Αφρίν. Ο άνδρας της ήταν διευθυντής σε σχολείο της περιοχής. «Ζούσαμε άνετα. Όταν ξέσπασε ο πόλεμος το κόστος ζωής τετραπλασιάστηκε και κινδυνεύαμε καθημερινά. Για δυο χρόνια δεν είχαμε ρεύμα. Ανάβαμε φωτιά για να μαγειρεύουμε. Δεν πήγαινα στο σχολείο. Ούτε τα παιδιά τα έστελνα. Δεν τα άφηνα από κοντά μου γιατί συμβαίνουν συχνά απαγωγές. Τα παιδιά τεσσάρων συναδέλφων μου έχουν πέσει θύματα. Παρατήσαμε τη γη μας και τα σπίτια και φύγαμε. Ταξίδεψα ξεχωριστά από τον άνδρα μου και τα παιδιά μου. Έχω κάνει εγχείρηση στην καρδιά μου και δεν μπορούσα να περπατήσω τόσες ώρες. Ταξίδεψα με αυτοκίνητο μέχρι την Κωνσταντινούπολη και περίμενα τον άνδρα και τα παιδιά να φτάσουν. Μπήκαμε σε ένα τζιπ για να κατευθυνθούμε στα παράλια. Όταν πλησιάσαμε ο οδηγός είδε αστυνομία και πήδηξε έξω από το τζιπ καθώς εκείνο κινούνταν. Καθόμουν στη θέση του συνοδηγού με το γιο μου στην αγκαλιά. Ο άνδρας μου από το πίσω κάθισμα μου φώναζε «το χειρόφρενο, το χειρόφρενο!» Δεν ήξερα πού είναι. Δεν ξέρω να οδηγώ. Έστριψα απότομα το τιμόνι και το αυτοκίνητο σταμάτησε στην άμμο. Σωθήκαμε από θαύμα. Για να περάσουμε απέναντι ήμαστε 45 άτομα σε μια φουσκωτή βάρκα 5 μέτρων. Κρατούσα σφιχτά τα παιδιά στην αγκαλιά μου και προσευχόμουν στο Θεό να φτάσουμε σώοι. Η οικογένειά μου είναι ήδη στο Μόναχο. Σε λίγες μέρες θα μπουν σε σπίτι. Μόλις έφτασαν ένας γνωστός μας μου έστειλε φωτογραφία από το κινητό για να τον πιστέψω. Γέλαγα και έκλαιγα. Θα πάω να τους βρω με αεροπλάνο.

Άλια, 33 χρόνων, κομμώτρια. Στη Συρία δούλευε στην προώθηση των πωλήσεων μεγάλης πολυεθνικής τροφίμων και ως κομμώτρια. Η Άλια έζησε τις πρώτες αεροπορικές επιδρομές στο Χαλέπι. «Πριν ξεκινήσει ο βομβαρδισμός βρισκόμουν στο σπίτι της θείας μου. Άκουσα θόρυβο και έβγαλα το κεφάλι μου από το παράθυρο να δω. Από δίπλα μου πέρασε ένας πύραυλος που χτύπησε μια πολυκατοικία. Είδαμε σώματα διαμελισμένα. Έβρεχε πολύ θυμάμαι εκείνη τη μέρα. Έφυγα τρέχοντας σχεδόν με κλειστά μάτια. Δεν πήρα τίποτα».

Γιασμίν, 35 χρόνων, μητέρα των δίδυμων Άλι και Ούλα, 6 ετών. Πριν παντρευτεί ήταν δημόσιος υπάλληλος. «Ζούσαμε στη Δαμασκό. Ο άνδρας μου είχε έκθεση αυτοκινήτων. Όταν ξέσπασε ο πόλεμος τα παιδιά ήταν πολύ μικρά, έτσι αφήσαμε τα πάντα στη Δαμασκό και πήγαμε στο Αφρίν. Είχαν απαγάγει τον αδελφό του άνδρα μου και ξέραμε ότι θα ήταν ο επόμενος. Στα σύνορα με την Τουρκία μας περίμεναν συγγενείς με αυτοκίνητα και μας μετέφεραν στην Κωνσταντινούπολη. Μείναμε δυόμισι χρόνια στην Τουρκία. Στην Ελλάδα ήρθαμε με μεγάλο σκάφος. Δεν κινδυνεύαμε. Τα παιδιά δεν παραπονιούνται, το βρίσκουν διασκεδαστικό. Οι διαδρομές, οι διαφορετικές χώρες. Μας αρέσει εδώ. Θέλουμε να μείνουμε. Δεν έχω συναντήσει πιο φιλόξενο λαό από τους Έλληνες».

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Marie Claire τον Νοέμβριο του 2015